Байланыс телефондары:
+7(7172) 20–44–53
+7(701) 533-12-29
» » САУЫТБЕК АБДРАХМАНОВ: УАҚЫТ ЕШҚАШАН ҚАТЕЛЕСПЕЙДІ

САУЫТБЕК АБДРАХМАНОВ: УАҚЫТ ЕШҚАШАН ҚАТЕЛЕСПЕЙДІ

25 июнь 2019, Вторник
359
0
30 қыркүйекте "Айқын" газетінде депутат Сауытбек Абдрахмановтың сұхбаты жарияланды   
Мәжіліс депутаты, «Нұр Отан»  партиясының мүшесі Сауытбек Абдрахманов «Хабар – 24» телеарнасына қазақ жазуын  латын әліпбиіне ауыстыру мәселесіне қатысты тікелей эфирде сұхбат берген еді.  Бұл тақырыпқа жұртшылық тарапынан қызығушылықты ескере отырып, сұхбаттың  жазбасын оқырмандар назарына ұсынамыз.
–  Латын әліпбиіне көшу мәселесі бү­гінгі  күннің негізгі тақырыбы бо­лып тұр. Парламенттік тыңдау үш сағат бойы онлайн  режимінде көр­се­тілді. Одан кейін де көп адам хабар­ла­сып, өзінің ой-пікірін  білдіріп жа­тыр. Жалпы, халықтың белсенділігі күшейіп, ын­та-жігері артып отыр.  Бұл неден деп ой­лайсыз?
 – Бұл осы мәселенің әбден пі­сіп-жетілгенінен.  Бұл мәселе тәуел­сіздіктің алғашқы жылдарынан әң­гіме болған. Мен сол кезде Пре­зи­дент  Әкімшілігінде Ішкі саясат бөлімі меңгеру­ші­сі­нің бірінші орын­басары болып  жұмыс іс­те­дім. Ака­демик Әбдуәли Қайдаров, сол кез­дегі үлгімен айтып  отырмын, Ел­­ба­сының атына қазақ жазуын ла­тын әліпбиіне көшіру туралы хат жаз­ған  еді. Сол хатты алған соң біз біраз уақыт ойланып, жан-жағынан қа­рап, Мырзатай  аға Жолдасбеков­тің тапсырмасымен жазбахат дайын­­дағанмын. Сол жазбахат бойын­ша  Президент: «Бұл мәселе не­гізінен дұрыс. Бірақ біз қазір ел­дің жағдайын түзеп алайық,  ха­лық­тың әл-ауқаты деңгейін көтерейік. Не­­гізінде, біз бұл мәселеге ора­ла­мыз»  деп қойған. Жылдар өтті. Сол кез­­де бұл мәселені бізбен қатар қол­­ға алған  біраз ағайындар осы іс­ке дереу кірісіп кетті.       
             –  Сіз қай уақытты айтып отыр­сыз? Қай  жылдары?
  
          – 1992 жылы. Сол кезде  қолға ал­ған түркімендер, әзірбайжандар, өзбектер латынға шұғыл өтіп кетті. Бі­рақ  біз өзіміздің бір ерекшелік­тері­мізге байланысты, ең бастысы – бұл мәселені  түбегейлі зерттеу, жан-жақты қарау қажет болған­дық­тан, осынша уақыт өткіздік.  Бірақ ал­дымызда ұзақ-ұзақ тарих жатыр, біз ешқандай кешіккен жоқпыз деп  ойлаймын.
           – Парламенттік тыңдау­дың қо­ры­тындысына  тоқталып өт­сеңіз.
            – Басты қорытындысы – ха­лық­тың  атынан сөйлейтін, халық сай­лаған Парламент халықтың пі­кі­рін білдіре отырып,  қазақ жазуын ла­тын негізіндегі жаңа әліпбиге кө­шірудің жалпы идеясын мақұл­дады.  Жалпы  идеясын ғана емес, сол мәселеге көзқарасты да негізі­нен қолдады. Өте маңызды  қоры­тын­ды – осы. Парламенттік тың­дау­дың нәтижесі бойынша ұсы­ным­дар  қабылданды, онда Үкіметке тиісті тапсырмалар берілген.
 – Бұл заң жобасы ғой?
 – Жоқ, заң жобасы емес.  Заңға дейін әлі қайда?! Оған көп жұмыс бар. Президенттің берген тапсыр­ма­сы  бойынша Ұлттық комиссия құ­рылды, сәуірден бері ол алты ай бойы жұмыс істе­ді.  Енді жылдың соңы­на дейін алға қойылып отыр­ған мақсат – жаңа әліпби нұсқа­сы­ның  бірыңғай стандартын бекіту. Кемінде екі-үш жыл­дай, ғылыми-ме­тодикалық, әдіс­темелік  әзірлеу жұмыстары жүр­гізіледі. Содан кейін барып жаңа әліпбиге нақты кө­шуге  дайын­дық басталады. Негізінде, 2025 жылдан бастап кірі­семіз де­лінді ғой.  Бірақ одан кейін Пре­зи­дент: «бұл мәселені 2025 жылға дейін созбаспыз, одан  бері де бас­тап ке­терміз» деп айтты Дүние­жүзі қа­зақтарының құрылтайында. Сон­дықтан  қазір барлық алғы­шарт­тар ке­ліп тұр. Одан гөрі тездетуге мүм­­кін­дік бар. 
–  Сонда биылғы жылдың межесі латын графикасына негізделген әліп­би жасау болып  тұр ғой?
– Әліпбидің бірыңғай стан­дар­тын жасап,  халыққа талқылауға ұсы­нып, халықтың қолдауына қол жет­кізу. Биылғы жылдың  соңына дейін оны бекіту.
Неге  осы мә­се­лені талқылау ши­рек ғасыр­дан бері созылып келеді?
– Жоқ, бұл мәселе 25-26 жыл­дан бері  талқыланып келеді деуге бол­майды. Бұл мәселе кезінде кө­терілді, ға­лым­дардың  пікірлері тың­далды, әр­түрлі басқосулар өт­кізілді. Одан кейін тікелей  талқылау болған жоқ. Тал­қылау 2006 жылы, осыдан 11 жыл бұрын, Президенттің  Қазақ­стан халқы ассамблеясының сес­сия­сында айтқан нақты ұсыны­сы­нан кейін  қолға алынды. Нақ­тырақ қол­ға алынғаны – 2012 жылы қа­был­­данған «Қазақстан –  2050» Ст­ра­тегиясында қазақ жазуын ла­тын графикасына кезең-кезеңімен кө­шіруге  дайындық жұмыстарын бас­тау керек деген қағидадан кейін. Одан да өте нақтырақ  қолға алын­ғаны Президенттің рухани жаңғыру туралы белгілі мақаласынан кейін.  Ол мақала, өзіңізге белгілі, сәуір айын­­да жарияланды. Сәуір айы де­­мек­­ші,  қыстан кейін көктем келер­де алтынкүрек деген бір жел бар ғой далада,  алтынкүрек сияқты жаңа са­­мал алып келген сол ма­қаладан кейін Ұлттық комиссия  құры­лып, нақ­­ты жұмыс соңғы жар­ты жылдың ішін­де қатты қызды деуге болады.
–  Ұлттық комиссия демекші, ал­да­рыңызда біраз адам сөз сөйледі, ішін­де министр,  тіл ма­ман­дары бар. Вице-премьер де сөй­леді. Көңілде­ріңіз­­­ден шықты ма  олардың жұмыс­та­ры? Қан­дай баға бересіз?
– Негізінен, Ерболат Асқар­бек­ұлы  Үкіметтің осы мәселе бойынша жұмысқа дайындығы жөнінде, ме­ніңше, жақсы айтты.  Өйткені До­саев Үкіметте осы әліпби бекі­тіл­ген­нен кейін кезең-кезеңімен жүр­гізілетін  график бар екенін мәлім­де­ді. Бұл қуантады. Әліпбидің нұс­­қа­сы бекітілмей  тұрып, Үкімет бұл жұ­мыс­ты бастай алмайды.
Енді  тікелей өзіңіз латын жазуы­­­на ауысу үшін ең басты қажет­ті­лік неде деп  ойлайсыз?
– Ең басты қажеттілік – уақыт­тың үніне  құлақ түру керектігі. Бү­гін­гі Парламенттік тыңдаудағы сө­зімде мына бір жайды  айтып өттім, телекөрермендер үшін тағы да айтуға болады. Жалпы, белгілі бір мә­селелер  бойынша адамның қа­телесуі мүмкін, қоғамның қателесуі мүмкін. Тіпті бүкіл бір  дәуірдің, за­ман­ның да қате ұстанымдары болуы мүмкін. Бірақ Уақыт деген ұлы  ұғым бар. Уақыт ешқашан қа­телеспейді. Уақыттан өткен даныш­пан болмайды. Уақыт  бұл мәселе жөнінде өзінің сөзін айтып үлгерді. Латын жазуы әлемдік тарихтың сан  ғасырлық сынынан өтіп болды. Қа­зіргі таңда әлемдегі халықтың 80 пайы­зы осы  жазуды таниды, игеріп, пайдалануда. Оған қоса, бұл үдеріс күшеймесе,  әлсіремейді, қазірдің өзінде әлемдегі ақпараттың 70 пайы­зы осы латын  таңбасымен түсіп отыр. Демек, біздің басқадай таңдау жасайтындай мүмкіндігіміз  де жоқ. Жаһандануға дендеп кірік­кі­міз келсе, біз бұл қадамға кірісуге тиіс­піз.  Қазіргі заманда латын жазуы­на көшу – прагматизмнің нақ­ты талабы.Уақыт талабы.
Мысалы, қарапайым нәрсені айтайын. Біз  қазір шетелге өзіміздің ноутбугымызды, ішінде қазақ қаріп­тері бар ноутбугымызды  алып шы­ғып, төл клавиатурасымен жұ­мыс істемесек, Вашингтонға, Лон­донға,  басқа қалаларға барған кезде сол жақтағы клавиатурамен қазақ мәтіндерін тере  алмаймыз. Мына күйін­де – 28 пернетақтаға сыйғы­зыл­ған жаңа әліпбидің  үлгісінде тере аламыз. Осының өзі бір артық­шылық.
Мына жағдайды қадап айтқым ке­леді. Бұл  істе әлдеқандай бір эй­фо­рияға түсіп, бәрі керемет болады, бәрі атқан оқтай  түзу, төселген тақ­тайдай тегіс бола қалады деп үміт­теніп керегі жоқ. Бұл  істің қызығы да болады, шыжығы да болады. Қа­зіргі буын, әсіресе, аға буын мұ­ның  шыжығын да көреді. Бірақ біз­дің жастарымыз, балаларымыз мұның тек қызығын  көретін бола­ды. Әрине, аға буынға, әсіресе, ла­тын жазуымен таныс емес буынға  жаңа әліпбиге көшу, оқып үйрену, жа­зып үйрену біраз қиындыққа тү­седі. Бірақ  «бұдан жаман кезімізде де тойға барғанбыз» дегендей, 1928 жылы аз уақыттың  ішінде барлық жер­лерде ликбез ашылып, киіз үй­лер­де үйірмелер ұйымдастырылып,  кемпір-шалдарға дейін шақыры­лып, қолдарына қағаз беріп, қалам ұстатып, жаңа,  атымен басқа әліп­биге көшіп кеткенбіз ғой. Араб гра­фикасынан латынға көшу  деген жер мен көктей, бір-біріне тіпті су­реті де ұқсамайды ғой. Соның өзін тез  шешіп кеткенбіз. Қазіргі жағ­дай­да бұл мәселені біз тым қинал­май шеше аламыз  деп ойлаймыз.
Ербол  Тілешев алдарыңызда сөз сөйлеп, осы жаңа латын әліпбиге қа­тысты түсініктеме  берді. Диак­ри­тикалық таңбалар және диграфтар ту­ралы айтты. Соны қарапайым  тіл­мен көрерменге бірер сөзбен түсін­ді­ріп өтсеңіз.
– Бұлар лингвистикалық тер­мин­дер  болғанымен, соншалықты қиын ештеңесі жоқ. Мысалы, «ди» де­ген «екі» деген сөз.  Екі кітаптан тұра­тын романды «дилогия» дейміз, екі адамның сөйлеуін «диалог»  дей­міз ғой. «Ди» деген «екі» деген, «граф» деген «таңба» деген сөз. Диг­раф –  бір дыбысты екі таңбамен беру. «Диакритика» деген де – бізге та­ныс дүние.  Мысалы, әріптің ас­ты-үстіне белгі қою. Араб жазуын­дағы харакаттар – осындай  таңба­лар. Бергі тарихымызға келетін бол­сақ, мысалы, 1940 жылы кирил­л­­ицаға  өткен кезде «ұ» деген әріпті біз «у» арқылы жазғанбыз. «У» әр­пі­нің төбесінде  ноқаты болатын.
  Соған байланысты неше түрлі жағ­дайлар кездескен. Жур­налис­тикадан мысал  келтірейін. Ол кезде екі сөздің бірінде «ұлы Сталин» деп айтылады ғой.  Баспаханадағы қор­ға­сын деген өзі жұмсақ материал, кей­де майысып кетуі де  мүмкін, кей­де ұшып кетуі де мүмкін, кіш­кен­тай ноқатқа бояу тимей қалуы да  мүмкін, сондай-сондай себептер­мен газеттерде «ұлы Сталиніңіз» «улы Сталин»  болып кетіп, талай ре­дак­торлар қызметтен босаған. Сон­дай жағдайлар көбейіп  кеткен­нен кейін, 1951 жылы Жоғарғы Кеңес арнайы қаулы қабылдап, «Ү» әрпінің  беліне белгі қойып, «Ұ» әр­пін жаңадан жасаған. Бұл да – диак­ри­тикалық таңба.
Бірақ  біз диграфқа тоқталып отыр­мыз ғой?
– Тоқталып отырмыз деп кесіп айт­паймыз.  Тоқталу ұсынылып отыр деп сөйлейікші. Өйткені әлем­­де орныққан, барлық елдерде  қа­былданған клавиатура 28 перне­тақ­тадан тұрады. Біздің қазақ әріп­тері­нің  көптігіне байланысты әлем­дік индустрия жаңа клавиатура жа­са­майды. Біз ондай  клавиатура жа­­сағанмен де, ол таңбалар Юни­код жүйесіне кіре алмайды.
  Мұндай мәселелер бауырлас ел­­дерде де бар. Мысалы, өзбек ті­лін­де айтқанда  «мениң» деп айты­ла­ды, жазылғанда «менинг» деп жа­зылады. Диграфтар өзбек  тілінде бұрын­нан келе жатыр. Өзбек «нг» деп жазады, «ң» деп оқиды. Осын­дай  диграфтар арқылы жазуға тура келеді. Жекелеген дыбыстарды екі таң­бамен беру –  мына заманғы қа­жет­тілік. Сондай жағдайда біз кез кел­ген компьютерлік жүйеге  кіріп, таң­баларға қазақтың төл дыбыс­та­рын қоса аламыз.
Енді  осы диграфтың, сіздің ойыңыз­­ша, артықшылығы неде? 8 диг­­раф ұсынылып отыр.  Сіз­дің ойыңызша, мұның қандай артық­шы­лық­тары бар?
– Осы диграфтар арқылы біз өзі­міздегі төл  дыбыстарды жоғал­тып алмай, сақтап қаламыз деп үміт­тенеміз. Жобаны жасаушылар  со­лай деп сендіргісі келеді. Бірақ әлі де ойласатын мәселе көп.
Кириллицаның  біздің өмі­рі­міздегі алар орны туралы не ай­тасыз?
– Жақсы сұрақ. Біраз адамдарда тү­сінбестік  бар. Әлеуметтік же­лі­лер­ге, баспасөз бетіне де шы­ғып қа­лады. «Егер біз  латынға тек өзіміз кө­шетін болсақ, өзге ағайындар көш­пейтін болса, бұл қандай  ре­фор­ма?» дейді. Әрине, орыс тілін­де­гі жазуға бұл реформаның ешқан­дай  қатысы жоқ. Орыс тіліндегі жазу, орыс тіліндегі оқу сол өзінің ки­риллицасымен  қалай жүрді, со­лай жүре береді. Оның үстіне, мына жағдайды да айтқым келеді.  Кирил­лица біздің көпэтносты мемлеке­ті­мізде ұлтаралық қарым-қатынастың жазу  құралы және жұрттың бәрі білетін қолжетімді құралы ретінде өзі­нің қызметін  атқара береді. Жал­пы, біз өзіміз игеріп тұрған, біліп тұр­ған бұл байлықтан  айрылмауы­мыз керек. Адамзаттың тарихында біл­геннен зиян көретін халық та жоқ,  адам да жоқ, ондай болуы мүм­кін емес.
Тағы да айтайын. Кириллица өзі­нің жөнімен  жүреді. Ол жағы орыс­тілді ағайындарға жақсылап тү­сін­дірілді. Бүгінгі  Парламенттік тың­дауда сөйлеген сарапшылар, де­путаттар бұл мәселеге түсініс­тік­пен  қарап отыр. Латынға көшудің үлкен бір артықшылығы – біздің жаңа буынның ағылшын  тілін иге­руіне көп жеңілдік туады.
Бұл  мәселеге байланысты ха­лықты ақпараттандыру қалай жү­ріп жатыр?
– Халық негізінен қолдайды деп ойлаймын.  Өзіміз сияқты түрік­тер, өзбектер өтті, түркімендер, әзір­­­байжандар өтті,  солармен тілі­міз ұқсас, бәріміз бір жазуда бол­ғанымыз дұрыс деген тұр­ғыда  пікір айтады. Сонымен бірге, адамдар латынға көшкен кезде біздің төл  әріптеріміз қайда кетеді, тіл әуездігі әлсіреп қалмай ма, фо­нетика жа­ғынан  жұтаңданып қал­май ма деп қауіптенеді. Бұл мәселе әлі толық шешілген жоқ.  Парламент өзінің сөзін айтып, негізгі идеяны қолда­ды. Барша халықтың талқы­лауына,  әсіресе, ғылыми қауым­ның, зиялы қауымның талқылауына енді ұсы­нылады.
  Біз әлемдік өркениетке шындап ілес­кіміз келсе, тілімізді түлеткіміз кел­се,  санамызды сілкіндіргіміз кел­се, тағы бір мәселені айтайын, ел­ді­гіміздің  ерекшелігін білдіргіміз кел­се, біз осы іске тәуекел етуіміз ке­рек. Сол тәуекел  етуге тиісті дайын­дық жасалып та жатыр.
Әңгімеңізге  рақмет!
 
Сұхбаттасқан Жамбыл  ЗЕЙНОЛЛА
Талқылау
Пікір қалдыру
Пікірлер (0)
Түсініктеме
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Қазақстан Республикасының Ұлттық мемлекеттік Кітап палатасы
"Ақпараттық-технологиялық орталығы "РМР" Қоғамдық қоры